Bài học minh bạch từ một dự án cao tốc Trung Quốc
Trong nhiều thập kỷ, giải phóng mặt bằng và bồi thường được xem là bài toán khó tại Trung Quốc. Báo chí nước này từng phản ánh những vụ việc liên quan đến thiếu minh bạch trong quá trình thu hồi đất, cũng như những tranh cãi về mức bồi thường.
Từ thực tế đó, một số địa phương tìm cách cải thiện quy trình bằng việc công khai thông tin, minh bạch phương án bồi thường và tăng cường sự tham gia, giám sát của người dân.
‘5 bên cùng có mặt’
Điển hình là dự án đường cao tốc Đại Lưu (Hồ Nam) năm 2009. Dự án thu hồi hơn 8.000 mẫu đất và di dời 709 hộ dân nhưng hoàn tất trong 26 ngày, không xảy ra một vụ cưỡng chế hay khiếu kiện nào.
Cơ chế cốt lõi là “Ngũ đối diện”, tức là 5 bên cùng có mặt: công ty phát triển, ban điều phối, ban giải tỏa, chính quyền xã và hộ dân cùng thực hiện đo đạc, tính toán và chi trả ngay tại chỗ.
Mọi con số được xác lập với sự chứng kiến trực tiếp của người dân. Trung Quốc kỳ vọng cách làm này hạn chế nguy cơ trục lợi, tăng khả năng giám sát và bảo đảm nguyên tắc “bù thì bù minh bạch, cắt thì cắt hợp lý”.
Đền bù ‘phiếu nhà’, trả trước, dời sau
Bước ngoặt thể chế diễn ra với Quy định về thu hồi và đền bù nhà ở trên đất đô thị (2011). Hai nguyên tắc được luật hóa: mức đền bù đối với giá trị nhà không được thấp hơn giá thị trường của bất động sản tương đương tại thời điểm có quyết định thu hồi; và “bồi thường trước, di dời sau”.
Việc xác định giá thị trường được giao cho tổ chức thẩm định độc lập, thay vì do bên thu hồi tự ấn định.
Nhưng minh bạch không chỉ là công khai bảng giá. Tại nhiều dự án, chính quyền còn ngồi lại với từng hộ dân để “tính toán kinh tế”: mất bao nhiêu đất, được đền bao nhiêu, sau dự án thu nhập tăng thêm bao nhiêu mỗi năm.
Tại thôn Hà Tử Khẩu (tỉnh Quảng Đông), dự án dồn điền, chỉnh trang hơn 1.600 mẫu đất cho hơn 450 hộ dân được tính toán cụ thể: sau dồn điền, chỉnh trang có thêm hơn 370 mẫu đất canh tác, mang lại 1,3 triệu NDT/năm (khoảng 5,07 tỷ đồng/năm) cho thôn và dân, tập thể thôn tăng thu 500.000 NDT/năm (khoảng 1,95 tỷ đồng/năm).
Nếu minh bạch là điều kiện cần, thì phương án tái định cư linh hoạt là điều kiện đủ để người dân giao mặt bằng.
Thành phố Thiên Tân đang thí điểm mô hình “phiếu nhà” tại quận Đông Lệ: quyền lợi đền bù được lượng hóa thành phiếu, người dân dùng phiếu để mua nhà thương mại trong “siêu thị nguồn nhà” do quận công bố, với giá đã được chính quyền và doanh nghiệp đàm phán trước.
Thay vì chờ 3 năm xây khu tái định cư, thủ tục mua nhà rút xuống còn khoảng 30 ngày; doanh nghiệp giảm được hàng tồn kho, người dân sớm ổn định chỗ ở.
Thành phố Trùng Khánh trước đó cũng đã áp dụng phiếu nhà trong cải tạo khu ổ chuột, cho phép cư dân tự chọn nhà trên thị trường thay vì nhận căn hộ do nhà nước chỉ định.
Điểm tiến bộ rõ nhất trong các mô hình gần đây là việc gắn đền bù với an sinh dài hạn. Tại huyện Giang Hoa (tỉnh Hồ Nam), nông dân mất đất nhận đền bù theo khung giá chính thức 58.300-66.300 NDT/mẫu (khoảng 227-259 triệu đồng/mẫu, chưa gồm hoa màu và tài sản trên đất). Lưu ý 1 mẫu xấp xỉ 666,7m2.
Bên cạnh đó, chính quyền địa phương hỗ trợ các thôn thành lập đội công trình và đội vận tải, hướng dẫn người dân tham gia các hạng mục phụ trợ như san lấp, kè, tường bao trong khu công nghiệp.
Tại các khu tái định cư của dân di dời thủy điện Trầm Thiên Hà, các cơ sở sản xuất nhỏ được đưa về gần nơi ở, tạo việc làm với thu nhập khoảng 4.000-5.000 NDT/tháng (khoảng 15,6-19,5 triệu đồng/tháng); các chính sách về bảo hiểm xã hội, y tế và giáo dục cũng được triển khai đồng thời.
Tại thành phố Đức Châu (tỉnh Sơn Đông), chính quyền trích một phần lợi ích từ đất đai để xây nhà cho thuê, dùng tiền thuê hàng tháng bổ sung quỹ phúc lợi và bảo hiểm xã hội cho cư dân tái định cư.
Một số địa phương khác áp dụng cơ chế “tiền tệ + bảo hiểm xã hội”: ngoài khoản đền bù trực tiếp, một phần kinh phí được chuyển vào tài khoản bảo hiểm dành riêng cho nông dân mất đất, bảo đảm họ có nguồn thu nhập cơ bản khi không còn đất canh tác.
Theo Nhân Dân Nhật Báo, Tân Hoa Xã, CCTV, Sohu
